Kontynuacja badań nad korespondencją warszawską kierowaną do Genewy w listopadzie i grudniu 1944 roku, część 2

Koperta nr 7 (ze zbioru Janusza Berbeki)

Przesyłka nadana 2 grudnia 1944 roku została skierowana do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie. Nadano ją jako list polecony w Urzędzie Pocztowym „Warszawa 23”, o czym świadczą dwuczęściowe datowniki nadawcze oraz zachowana pieczęć polecenia. List ofrankowano przy użyciu czterech znaczków 50 gr z wydania „Goznak”. Na uwagę zasługuje fakt, że adres odbiorcy zapisano w języku polskim („Do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, Genewa, Szwajcaria”), podczas gdy większość znanych przesyłek kierowanych do tej instytucji adresowano w języku francuskim. Pomimo tego przesyłka została prawidłowo skierowana do adresata i doręczona do Genewy. Koperta nie nosi śladów kontroli cenzorskiej ani oznaczeń tranzytowych, co utrudnia odtworzenie jej drogi pocztowej. Szczególnie interesujący jest natomiast bardzo długi czas obiegu. Przesyłka dotarła do Genewy dopiero 11 września 1945 roku, a więc po ponad dziewięciu miesiącach od nadania. Może to świadczyć o długotrwałym przetrzymywaniu korespondencji w punktach tranzytowych lub o trudnościach związanych z funkcjonowaniem międzynarodowej komunikacji pocztowej w pierwszych miesiącach po zakończeniu wojny.

Koperta nr 8 (ze zbioru Janusza Berbeki)

Przesyłka skierowana do Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie została zarejestrowana odręcznie w urzędzie „Warszawa 16”, natomiast nadana i ostemplowana datownikiem urzędu „Warszawa 4” w dniu 2 grudnia 1944 roku. Stanowi ona kolejny przykład opisanego wcześniej rozdzielenia funkcji pocztowych pomiędzy warszawskie urzędy pocztowe w końcowym okresie 1944 roku, gdy rejestracja przesyłek i ich faktyczne nadawanie odbywały się w różnych placówkach. Najprawdopodobniej list ofrankowano przy użyciu czterech znaczków 50 gr z wydania „Goznak”. Dwa z nich zostały jednak częściowo zasłonięte przez zalepkę cenzury, co uniemożliwia pełną weryfikację frankatury. Dodatkowo koperta została unieważniona charakterystycznym przekreśleniem wykonanym niebieską kredką. Na uwagę zasługuje sposób przeprowadzenia kontroli cenzorskiej. W odróżnieniu od większości omawianych przesyłek, które otwierano poprzez rozcięcie krótszego boku koperty i ponowne zaklejenie zalepką cenzury, w tym przypadku zastosowano zalepkę egipskiej cenzury bezpośrednio na klapie zamykającej kopertę. O kontroli świadczą również zachowane stemple cenzury funkcjonującej na terenie Egiptu. Na odwrocie zachował się datownik tranzytowy z Ankary z dnia 27 lutego 1945 roku, potwierdzający przebieg przesyłki przez jeden z głównych punktów tranzytowych wykorzystywanych przez korespondencję kierowaną do państw neutralnych. Przesyłka dotarła do Genewy 10 kwietnia 1945 roku, co potwierdza datownik odbiorczy umieszczony na odwrocie koperty.

Koperta nr 9 (ze zbioru autora)

Przesyłka stanowi jedyny w niniejszym opracowaniu przykład korespondencji nadanej za pośrednictwem Urzędu Pocztowego „Warszawa 26”. Placówka została uruchomiona 1 października 1944 roku (źródło: Jerzy Jakubik, Placówki Pocztowe Poczty Polskiej 1944–1948) i należała do urzędów obsługujących mieszkańców prawobrzeżnej Warszawy w okresie odbudowy komunikacji pocztowej po zakończeniu działań wojennych. Zachowana pieczęć polecenia potwierdza możliwość przyjmowania i obsługi przesyłek rejestrowanych, natomiast datę nadania 6 grudnia 1944 roku wpisano odręcznie ołówkiem obok oznaczenia polecenia. Takie rozwiązanie stanowi interesujące świadectwo prowizorycznych warunków funkcjonowania placówki w pierwszych miesiącach jej działalności. List ofrankowano przy użyciu ośmiu znaczków 25 gr z wydania „Goznak”. Na szczególną uwagę zasługuje sposób unieważnienia znaczków. Zostały one skasowane prowizorycznym kasownikiem, co wskazuje, że urząd nie dysponował jeszcze standardowym datownikiem przeznaczonym do kasowania przesyłek. W połączeniu z odręcznie wpisaną datą nadania stanowi to kolejny przykład trudności organizacyjnych, z jakimi zmagały się warszawskie urzędy pocztowe pod koniec 1944 roku. Przesyłka została poddana brytyjskiej kontroli cenzorskiej, przeprowadzonej poprzez otwarcie koperty i ponowne jej zaklejenie zalepką z napisem „Opened by Examiner”. Na odwrocie zachował się datownik odbiorczy Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie z datą 15 czerwca 1945 roku. Oznacza to ponad sześciomiesięczny okres obiegu korespondencji, dobrze ilustrujący trudności i opóźnienia występujące w międzynarodowej wymianie pocztowej pomiędzy Polską a państwami neutralnymi w ostatnich miesiącach wojny.

Koperta nr 10 (ze zbioru autora)

Przesyłka została nadana w Urzędzie Pocztowym „Warszawa 9”, którego działalność w okresie odbudowy warszawskiej sieci pocztowej należy do słabiej udokumentowanych. Jak wskazał w konsultacjach Ekspert PZF Pan Miłosz Rzadkosz, zachowane przesyłki pochodzące z tej placówki należą do rzadziej spotykanych świadectw funkcjonowania warszawskiej poczty w końcowym okresie II wojny światowej. Urząd „Warszawa 9” został uruchomiony pomiędzy wrześniem a grudniem 1944 roku (źródło: Jerzy Jakubik, Placówki Pocztowe Poczty Polskiej 1944–1948), a zachowana pieczęć polecenia potwierdza, że placówka dysponowała już wyposażeniem niezbędnym do obsługi korespondencji rejestrowanej. List ofrankowano czterema znaczkami 50 gr z wydania „Goznak”. Na szczególną uwagę zasługuje sposób unieważnienia znaczków kasownikiem prowizorycznym, co wskazuje, że urząd nie dysponował jeszcze standardowym datownikiem pocztowym przeznaczonym do kasowania przesyłek. Zachowane odbitki prowizorycznego stempla, mimo ich niepełnej czytelności, pozwalają odczytać początkową cyfrę „6”. Porównanie z analogiczną przesyłką pochodzącą spoza prezentowanego zbioru, nadaną w styczniu 1945 roku i opatrzoną tym samym typem prowizorycznego kasownika, pozwala stwierdzić, że odbitka ta zawiera również datę nadania, którą w przypadku omawianej koperty można odczytać jako „-6 GRUD. 1944”. Jednocześnie placówka posiadała już pieczęć polecenia służącą do rejestracji korespondencji poleconej, o czym świadczy zachowany stempel „Warszawa 9”. Charakterystyczne jest natomiast odręczne dopisanie słowa „Polecony”, które wraz z zastosowaniem prowizorycznego kasownika stanowi interesujące świadectwo organizacyjnych i technicznych ograniczeń, z jakimi zmagały się warszawskie urzędy pocztowe w pierwszych miesiącach po ich uruchomieniu. Przesyłka została poddana kontroli cenzorskiej, o czym świadczy zachowany stempel cenzury. Na odwrocie koperty znajduje się datownik odbiorczy Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie z dnia 23 października 1945 roku. Tak długi, blisko roczny czas obiegu korespondencji należy do jednego z najdłuższych spośród omawianych przesyłek kierowanych z Warszawy do Genewy i dobrze ilustruje trudności komunikacyjne oraz opóźnienia występujące w międzynarodowym obiegu pocztowym w pierwszych miesiącach po zakończeniu wojny.

Koperta nr 11 (ze zbioru autora)

Przesyłka nadana 13 grudnia 1944 roku została skierowana do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie. Na kopercie widoczny jest stempel polecenia urzędu „Warszawa 16”, co potwierdza, że placówka ta posiadała już w tym czasie własne wyposażenie do obsługi korespondencji rejestrowanej. Jednocześnie znaczki zostały unieważnione datownikiem urzędu „Warszawa 4”, co dowodzi, iż fizyczne nadanie przesyłki realizowano właśnie w tej placówce. Jest to przykład rozdzielenia funkcji pocztowych pomiędzy warszawskimi urzędami w początkowym okresie funkcjonowania poczty na ziemiach wyzwolonych. Warto podkreślić, że jeszcze przed grudniem 1944 roku urząd „Warszawa 16” nie dysponował odpowiednimi rekwizytami pocztowymi do obsługi przesyłek poleconych, dlatego oznaczenia polecenia nanoszono ręcznie. Zjawisko to zostało szerzej omówione w poprzednim artykule autora poświęconym dwóm przesyłkom z końca 1944 roku na trasie Warszawa-Genewa, gdzie przedstawiono przykłady ręcznego rejestrowania korespondencji oraz rozdzielenia funkcji pocztowych pomiędzy urzędami „Warszawa 4” i „Warszawa 16” (link: https://i-kf.pl/historia-pocztyx/ciekawostka-filatelistyczna-dwie-koperty-z-warszawy-z-konca-1944-roku-i-ich-odmienny-obieg-pocztowy-na-trasie-warszawa-genewa). Prezentowana koperta dokumentuje moment, w którym urząd „Warszawa 16” posiadał już własny stempel rejestracyjny do obsługi przesyłek poleconych. Prezentowana koperta dokumentuje moment, w którym urząd ten posiadał już własny stempel rejestracyjny. List ofrankowano przy użyciu ośmiu znaczków 25 gr z wydania „Goznak”. Na odwrocie koperty znajdują się ślady brytyjskiej cenzury wojskowej oraz datownik tranzytowy z Ankary z dnia 17 kwietnia 1945 roku. Potwierdza on przebieg przesyłki przez Turcję, która stanowiła jeden z ważniejszych punktów komunikacyjnych dla korespondencji kierowanej z terenów Europy Środkowej do państw neutralnych. Ostatecznie przesyłka dotarła do Genewy 12 czerwca 1945 roku.

Koperta nr 12 (ze zbioru autora)

Przesyłka nadana 28 grudnia 1944 roku została skierowana do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie. Opłacono ją zgodnie z obowiązującą taryfą przy użyciu czterech znaczków po 50 gr z wydania „Goznak”. Na kopercie widoczny jest stempel polecenia urzędu „Warszawa 4”, co potwierdza, że placówka ta dysponowała już własnym wyposażeniem do obsługi korespondencji rejestrowanej. Numer przesyłki został wpisany ręcznie w ramce rejestracyjnej, zgodnie z praktyką stosowaną dla korespondencji poleconej w tym okresie. Szczególnie interesujące są ślady kontroli cenzorskiej. Mimo że koperta nie została pierwotnie zaklejona klejem, została rozcięta wzdłuż krótszego boku w celu przeprowadzenia kontroli zawartości. Fakt poddania przesyłki cenzurze potwierdza zachowany stempel cenzury wojskowej. Po zakończeniu kontroli koperty nie zaklejono ponownie. Przesyłka dotarła do Genewy dopiero 23 października 1945 roku, a więc po blisko dziesięciu miesiącach od nadania. Tak długi czas obiegu może świadczyć o znacznym przeciążeniu szlaków pocztowych, czasowym zatrzymaniu przesyłki w punktach tranzytowych lub trudnościach związanych z odbudową międzynarodowej komunikacji pocztowej po zakończeniu działań wojennych.

Koperta nr 13 (ze zbioru Janusza Berbeki)

Przesyłka skierowana do Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie została opłacona zgodnie z obowiązującą taryfą dla zagranicznego listu poleconego o wadze do 20 g. Zastosowano frankaturę mieszaną, składającą się z czterech znaczków 25 gr oraz dwóch znaczków 50 gr z wydania „Goznak”, co daje łączną opłatę 2 zł. Na szczególną uwagę zasługuje sposób oznaczenia przesyłki poleconej. Numer rejestracyjny został wpisany odręcznie wraz z oznaczeniem urzędu „Warszawa 16”, natomiast znaczki unieważniono datownikiem urzędu „Warszawa 4”. Koperta stanowi kolejny przykład opisanego wcześniej rozdzielenia funkcji pocztowych pomiędzy warszawskie urzędy w końcowym okresie 1944 roku, gdy czynności związane z rejestracją i faktycznym nadaniem przesyłki realizowano w różnych placówkach. Z uwagi na nieczytelny datownik nie jest możliwe jednoznaczne ustalenie dokładnej daty nadania. Przesyłka została poddana kontroli cenzorskiej w Egipcie, o czym świadczy zachowana zalepka cenzury oraz liczne stemple kontrolne umieszczone po obu stronach koperty. Na odwrocie zachował się również datownik tranzytowy z Ankary z datą 24 marca 1945 roku, potwierdzający przebieg przesyłki jednym z głównych szlaków pocztowych prowadzących do państw neutralnych. Przesyłka dotarła do Genewy 15 maja 1945 roku, co potwierdza datownik odbiorczy umieszczony na odwrocie koperty.

Przedstawiony w obu częściach zestaw trzynastu przesyłek kierowanych z Warszawy do Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie ukazuje, jak złożony i niejednolity był proces odbudowy komunikacji pocztowej w końcowym okresie II wojny światowej. Zachowane koperty dokumentują nie tylko działalność warszawskich urzędów pocztowych, lecz również funkcjonowanie międzynarodowych szlaków przewozu korespondencji, systemów cenzury oraz instytucji pośredniczących w wymianie informacji pomiędzy rozdzielonymi przez wojnę rodzinami.

Szczególnie interesujące są widoczne na przesyłkach różnice w sposobach rejestracji korespondencji, stosowanych oznaczeniach pocztowych, metodach kontroli cenzorskiej oraz czasie doręczenia. Dzięki zachowanym datownikom, pieczęciom i oznaczeniom tranzytowym możliwe staje się odtworzenie fragmentu historii codziennego funkcjonowania poczty w okresie, gdy wiele rozwiązań miało jeszcze charakter prowizoryczny.

Autor składa serdeczne podziękowania Ekspertowi PZF Panu Januszowi Berbece za cenne konsultacje, uwagi merytoryczne oraz udostępnienie materiałów ze zbioru własnego, które w istotny sposób wzbogaciły niniejsze opracowanie. Szczególne wyrazy wdzięczności kieruje również do Eksperta PZF Pana Miłosza Rzadkosza za konsultacje, pomoc w interpretacji prezentowanego materiału filatelistycznego oraz wsparcie w rozszerzeniu zgromadzonego zbioru o kolejne, interesujące walory pocztowe.

Choć prezentowany materiał nie wyczerpuje zagadnienia funkcjonowania warszawskiej poczty w latach 1944–1945, stanowi wartościowy przyczynek do dalszych badań nad historią polskiej poczty i międzynarodowego obiegu korespondencji w schyłkowym okresie II wojny światowej. Każda z opisanych kopert jest niewielkim, lecz niezwykle wymownym świadectwem tamtych wydarzeń.

Literatura:
Jakubik J., 2022. Placówki pocztowe Poczty Polskiej 1944-1948, Warszawa.
Petriuk P., 2019. Pierwsze listy z wyzwolonej Polski w latach 1944–1945. Bundesarbeitsgemeinschaft Polen e.V. im Bund Deutscher Philatelisten e.V., Mitteilungsblatt Nr. 102, November 2019
Boulad G., 1946. Cenzura pocztowa w Egipcie podczas wojny 1939-1945.Journal of the Philatelic Society of Egypt, Cairo, Vol. IV, No. 56, October 1946.