Kontynuacja badań nad korespondencją warszawską kierowaną do Genewy w listopadzie i grudniu 1944 roku, część 1

Przed kilkoma tygodniami nasz Kolega, Sławomir Szczepański przedstawił artykuł pt. Ciekawostka filatelistyczna: dwie koperty z Warszawy z końca 1944 roku i ich odmienny obieg pocztowy na trasie Warszawa-Genewa.

W dniu dzisiejszym przedstawiamy 1. część tekstu w których Autor pogłębia kwestie przedstawiane wcześniej. Część druga wkrótce! Zapraszamy do tekstu poniżej.

Prezentowany zbiór trzynastu kopert adresowanych do Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie stanowi interesujące i wartościowe uzupełnienie dotychczasowych badań nad funkcjonowaniem warszawskiej poczty w schyłkowym okresie II wojny światowej. Wszystkie przesyłki zostały nadane z Warszawy pomiędzy 21 listopada a 28 grudnia 1944 roku, a ich wspólnym adresatem była instytucja odgrywająca szczególną rolę w międzynarodowej wymianie informacji, pośrednictwie korespondencyjnym oraz poszukiwaniu osób zaginionych i rozdzielonych przez działania wojenne. W realiach końca 1944 roku korespondencja kierowana do Genewy stanowiła dla wielu mieszkańców Polski jedną z nielicznych możliwości nawiązania kontaktu ze światem zewnętrznym oraz uzyskania informacji o losach bliskich.

Zgromadzony materiał dokumentuje funkcjonowanie warszawskiej sieci pocztowej w pierwszych miesiącach odbudowy polskiej administracji pocztowej na prawym brzegu Wisły. Przesyłki pochodzą z kilku urzędów pocztowych działających w tym okresie, w tym z placówek „Warszawa 4”, „Warszawa 9”, „Warszawa 16”, „Warszawa 23” oraz „Warszawa 26”. Szczególnie cenne są przykłady dokumentujące prowizoryczne warunki pracy tych urzędów – odręcznie wpisywane numery polecenia, stosowanie prowizorycznych kasowników, brak pełnego wyposażenia pocztowego czy też rozdzielenie czynności związanych z rejestracją i faktycznym nadaniem przesyłki pomiędzy różnymi placówkami.

Analiza całego prezentowanego w poniższym tekście materiału pozwala prześledzić nie tylko proces odbudowy warszawskiej sieci pocztowej, ale również praktyczne funkcjonowanie wymiany korespondencji z zagranicą w ostatnich miesiącach wojny i pierwszym okresie powojennym. Wszystkie opisane przesyłki zostały nadane zgodnie z obowiązującą od 16 września 1944 roku taryfą dla zagranicznych listów poleconych o wadze do 20 gramów, wynoszącą 2 zł. W materiale występują zarówno listy ofrankowane przy użyciu czterech znaczków 50 gr, jak i ośmiu znaczków 25 gr oraz układy mieszane. Dzięki temu prezentowany zbiór stanowi jednocześnie interesujący materiał do badań nad praktyką stosowania pierwszych powojennych znaczków z wydania „Goznak”.

Szczególne znaczenie posiadają zachowane ślady kontroli cenzorskiej. Większość przesyłek była poddawana brytyjskiej kontroli wojskowej prowadzonej na trasach komunikacyjnych przez Egipt lub inne brytyjskie punkty tranzytowe. Na kopertach zachowały się zalepki cenzury, stemple kontrolne oraz ślady otwierania i ponownego zabezpieczania przesyłek. Wyjątkowe miejsce w prezentowanym zbiorze zajmuje koperta nr 1, opatrzona stemplem polskiej cenzury wojskowej nr 86. Jest to jedyny spośród omawianych walorów przykład dokumentujący funkcjonowanie polskiej kontroli wojskowej na terenie wyzwolonej prawobrzeżnej Warszawy przed przekazaniem przesyłki do dalszego obiegu międzynarodowego.

Istotnym walorem badawczym prezentowanych całości są również zachowane datowniki tranzytowe i odbiorcze. W kilku przypadkach udało się udokumentować przebieg przesyłek przez Ankarę, stanowiącą jeden z najważniejszych punktów tranzytowych na drodze korespondencji kierowanej do państw neutralnych. Na jednej z kopert zachował się ponadto datownik Gibraltaru, będący rzadkim świadectwem wykorzystania zachodniego szlaku komunikacyjnego. Datowniki odbiorcze Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie pozwalają natomiast określić czas obiegu poszczególnych przesyłek, który wynosił od niespełna pięciu miesięcy do blisko dziesięciu miesięcy. Tak znaczne różnice dobrze ilustrują trudności występujące w międzynarodowej wymianie pocztowej w schyłkowym okresie II wojny światowej.

Autor składa serdeczne podziękowania Ekspertowi PZF Panu Januszowi Berbece za cenne konsultacje, uwagi merytoryczne oraz udostępnienie materiałów ze zbioru własnego, które w istotny sposób wzbogaciły niniejsze opracowanie. Szczególne wyrazy wdzięczności kieruje również do Eksperta PZF Pana Miłosza Rzadkosza za konsultacje, pomoc w interpretacji prezentowanego materiału filatelistycznego oraz wsparcie w rozszerzeniu zgromadzonego zbioru o kolejne, interesujące walory pocztowe.

Literatura:
Jakubik J., 2022. Placówki pocztowe Poczty Polskiej 1944-1948, Warszawa.
Petriuk P., 2019. Pierwsze listy z wyzwolonej Polski w latach 1944–1945. Bundesarbeitsgemeinschaft Polen e.V. im Bund Deutscher Philatelisten e.V., Mitteilungsblatt Nr. 102, November 2019
Boulad G., 1946. Cenzura pocztowa w Egipcie podczas wojny 1939-1945.Journal of the Philatelic Society of Egypt, Cairo, Vol. IV, No. 56, October 1946.

Oznaczenia cenzorskie występujące na prezentowanych przesyłkach

Na części omawianych przesyłek zachowały się ślady cenzury prowadzonej na terenie Egiptu. Szczególnie charakterystycznym oznaczeniem jest duży, ośmiokątny stempel w kolorze fioletowym z arabskim napisem „رقابة البريد” (Raqābat al-Barīd), oznaczającym „Cenzura Pocztowa”. Stempel ten był stosowany przez egipskie biura cenzorskie działające pod nadzorem brytyjskiej administracji wojskowej w latach 1939–1945. Wewnątrz stempla umieszczano numer identyfikacyjny cenzora dokonującego kontroli korespondencji; na prezentowanych przesyłkach występuje oznaczenie „100”.

Funkcjonowanie rozbudowanego systemu kontroli poczty w Egipcie było związane ze strategicznym znaczeniem regionu Kanału Sueskiego oraz przebiegiem głównych szlaków komunikacyjnych łączących Europę z Bliskim Wschodem i Afryką. Korespondencja kierowana z Europy Środkowej do państw neutralnych, w tym do Szwajcarii, była często poddawana kontroli właśnie na tym etapie przewozu.

Uzupełnieniem opisanych oznaczeń są czarne stemple z napisem „CENSORSHIP DEPT.” („Wydział Cenzury”), odciskane najczęściej po obu stronach zalepek cenzury zabezpieczających otwartą wcześniej kopertę. Ich obecność stanowi dodatkowe potwierdzenie przeprowadzenia kontroli cenzorskiej oraz ponownego zabezpieczenia przesyłki po sprawdzeniu jej zawartości (źródło: Journal of the Philatelic Society of Egypt, Cairo, Vol. IV, No. 56, October 1946).

Niewyjaśnionym elementem pozostają zielone oznaczenia naniesione na przesyłce. Obecny stan badań nie pozwala rozstrzygnąć, czy stanowią one dodatkowe oznaczenia cenzorskie związane z kontrolą korespondencji na trasie przewozu, czy też mają charakter kancelaryjno-ewidencyjny i zostały naniesione przez służby Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie podczas rejestracji wpływającej korespondencji. Zagadnienie to wymaga dalszych analiz porównawczych oraz identyfikacji analogicznych przykładów w innych zachowanych przesyłkach kierowanych do Genewy.

Koperta nr 1 (ze zbioru autora)

Przesyłka nadana 21 listopada 1944 roku została skierowana do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie. Nadano ją jako list polecony w Urzędzie Pocztowym „Warszawa 23”, o czym świadczą zachowane dwuczęściowe datowniki nadawcze oraz stempelek polecenia. List ofrankowano przy użyciu ośmiu znaczków 25 gr z wydania „Goznak”. Interesującą cechą przesyłki jest jej zaadresowanie w języku polskim, podobnie jak w przypadku części innych listów kierowanych w tym okresie do Genewy.

Najcenniejszym elementem tej koperty są zachowane oznaczenia cenzorskie. Jest to jedyny spośród prezentowanych listów, na którym występuje polska cenzura wojskowa oznaczona numerem 86. Stempel „Sprawdzono przez cenzurę wojskową nr 86” jest przykładem funkcjonowania krajowych organów cenzorskich na terenie wyzwolonej prawobrzeżnej Warszawy i zarazem jedynym w omawianym zbiorze świadectwem poddania przesyłki polskiej kontroli wojskowej przed przekazaniem jej do międzynarodowego obiegu pocztowego.

Po przejściu przez polską cenzurę przesyłka została skierowana do dalszej kontroli na trasie międzynarodowej. Koperta została otwarta, a następnie zabezpieczona zalepką cenzury, co potwierdza poddanie jej kolejnej kontroli podczas transportu do Szwajcarii. Zachowane ślady obu etapów kontroli czynią tę przesyłkę wyjątkowym dokumentem wielostopniowego systemu nadzoru nad korespondencją zagraniczną. Przesyłka dotarła do Genewy 13 czerwca 1945 roku, co potwierdza datownik odbiorczy umieszczony na odwrocie koperty.

Koperta nr 2 (ze zbioru Janusza Berbeki)

Przesyłka nadana 22 listopada 1944 roku została skierowana do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie. Nadano ją jako list polecony w Urzędzie Pocztowym „Warszawa 23”, o czym świadczą zachowane dwuczęściowe datowniki nadawcze oraz pieczęć polecenia. List ofrankowano w sposób mieszany przy użyciu sześciu znaczków 25 gr oraz jednego znaczka 50 gr z wydania „Goznak”.

Koperta została unieważniona poprzez ręczne przekreślenie niebieską kredką kopiową, przechodzącą przez całą powierzchnię koperty. Tego rodzaju oznaczenia spotykane są na części korespondencji kierowanej do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża.

Koperta nie nosi śladów kontroli cenzorskiej ani oznaczeń tranzytowych, co uniemożliwia odtworzenie jej drogi przewozu. Pomimo tego zachowany datownik odbiorczy potwierdza, że przesyłka dotarła do Genewy 20 sierpnia 1945 roku, a więc po blisko dziewięciu miesiącach od nadania.

Na uwagę zasługuje również odmienna forma datownika odbiorczego w porównaniu z zastosowanym na kopercie nr 1. Po obu stronach pola daty umieszczono niewielkie ornamenty w formie gwiazdek, podczas gdy na datowniku zastosowanym na kopercie nr 1 występują rozetki (gwiazdki kwiatowe). Sama data była nanoszona przy użyciu wymiennych czcionek datownika, co umożliwiało jej bieżące ustawianie niezależnie od pozostałych elementów stempla. Różnice te mogą wskazywać na stosowanie odmiennych typów datowników odbiorczych lub na późniejszą modernizację używanego tam wyposażenia pocztowego.

Koperta nr 3 (ze zbioru autora)

Przesyłka nadana 23 listopada 1944 roku. Również została skierowana do Genewy i opłacona zgodnie z obowiązującą taryfą przy użyciu czterech znaczków po 50 gr z wydania „Goznak”.

W tym przypadku uwagę zwraca fakt, iż oznaczenie polecenia zostało wpisane odręcznie bez użycia stempla polecenia, jaki w grudniu posiadał już urząd „Warszawa 16”. Co istotne, oznaczenie nadawcze wskazuje wyłącznie urząd „Warszawa 4”, bez udziału urzędu „Warszawa 16”, co potwierdza, iż w listopadzie urząd ten nie dysponował jeszcze pełnym wyposażeniem niezbędnym do obsługi korespondencji rejestrowanej.

Pomimo braku widocznych oznaczeń cenzorskich przesyłka dotarła do Genewy dopiero 18 sierpnia 1945 roku, a więc znacznie później niż list nadany w grudniu 1944 roku. Może to świadczyć o skierowaniu jej na mniej sprawny szlak transportowy, długotrwałym przetrzymywaniu w punktach tranzytowych lub opóźnieniach wynikających z reorganizacji powojennej komunikacji pocztowej w Europie.

Koperta nr 4 (ze zbioru Janusza Berbeki)

Przesyłka nadana 24 listopada 1944 roku została skierowana do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie. Nadano ją jako list polecony w Urzędzie Pocztowym „Warszawa 23”, o czym świadczą zachowane dwuczęściowe datowniki nadawcze oraz pieczęć polecenia. Frankaturę wykonano przy użyciu czterech znaczków 50 gr z wydania „Goznak”. Podobnie jak na innych znanych przesyłkach nadanych w urzędzie „Warszawa 23”, zastosowano stemplowaną pieczęć polecenia, potwierdzającą pełną obsługę korespondencji rejestrowanej przez tę placówkę.

Na szczególną uwagę zasługuje bogata dokumentacja kontroli cenzorskiej. Koperta nosi liczne oznaczenia brytyjskiej cenzury wojskowej, spotykane znacznie rzadziej niż na pozostałych omawianych przesyłkach. Najciekawszym elementem jest bardzo rzadki datownik tranzytowy „REGISTERED GIBRALTAR 20 MR 45”, umieszczony na odwrocie koperty. Stempel ten stanowi cenne potwierdzenie przebiegu przesyłki przez Gibraltar, będący jednym z kluczowych brytyjskich punktów kontrolnych i komunikacyjnych na trasach pocztowych prowadzących do państw neutralnych.

Zgodnie z ustaleniami opublikowanymi przez Bundesarbeitsgemeinschaft Polen e.V., przypuszczalna droga przewozu tego typu korespondencji prowadziła z Warszawy przez Lublin do Moskwy, następnie szlakiem bałkańskim przez Rumunię i Bułgarię do neutralnej Turcji. Stamtąd przesyłka trafiała do Egiptu, pozostającego pod brytyjską kontrolą wojskową, a następnie przez Gibraltar kierowana była do Europy Zachodniej i dalej do Szwajcarii.

Dodatkowym świadectwem tej trasy jest zachowane oznaczenie „R/M” w podwójnym okręgu. Pan Stefan Petriuk (źródło: Bundesarbeitsgemeinschaft Polen e.V. im Bund Deutscher Philatelisten e.V., Mitteilungsblatt Nr. 102, November 2019) interpretuje je jako oznaczenie odnoszące się do urzędu pocztowego w Marsylii (Registered Marseille lub Recommandé Marseille). Moim zdaniem interpretacja ta nie znajduje potwierdzenia w specjalistycznej literaturze dotyczącej egipskiej cenzury wojskowej. Zgodnie z opracowaniem opublikowanym w Journal of the Philatelic Society of Egypt (Cairo, Vol. IV, No. 56, October 1946), przedstawionym również w formie infografiki na początku artykułu, oznaczenie „R/M” zostało jednoznacznie sklasyfikowane jako jedna z form znaków stosowanych przez egipską cenzurę wojskową (III forma). Autor opracowania wskazuje ponadto, że oznaczenie to występowało stosunkowo rzadko i było przeznaczone dla korespondencji poleconej, co wyjaśniałoby literę „R” (Registered). W świetle tego źródła interpretację wiążącą oznaczenie „R/M” z urzędem pocztowym w Marsylii należy uznać za mało prawdopodobną.

Autor przywołanego opracowania Pan Stefan Petriuk pisze w swoim artykule „że jego zdaniem fioletowy okrągły stempel z krzyżem lotaryńskim był używany we Francji w latach 1940–1944 (pionowa kreska z dwiema poprzeczkami, górna krótsza od dolnej) oraz dwiema literami C i P oznaczającymi Contrôle de Poste, po lewej i prawej stronie podwójnego krzyża”, co by wskazywało na poddanie przesyłki kontroli we Francji, ponieważ stempel nachodzi na zalepkę cenzury. Interpretacja ta budzi jednak moim zdaniem pewne wątpliwości, gdyż na zalepce kontrolnej znajduje się również datownik tranzytowy z Gibraltaru, co wydaje się trudne do pogodzenia z przypuszczalnym przebiegiem drogi pocztowej. Kwestia ta wymaga dalszych badań i nie pozwala obecnie na jednoznaczną interpretację.

Zachowany zespół oznaczeń tranzytowych i cenzorskich pozwala więc częściowo odtworzyć drogę przesyłki z powojennej Warszawy do Genewy. Ostatecznie list dotarł do Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża 10 kwietnia 1945 roku, co potwierdza datownik odbiorczy umieszczony na odwrocie koperty.

Koperta nr 5 (ze zbioru Janusza Berbeki)

Przesyłka nadana 27 listopada 1944 roku została skierowana do Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie. Nadano ją jako list polecony w Urzędzie Pocztowym „Warszawa 23”, o czym świadczą zachowana pieczęć polecenia oraz dwuczęściowe datowniki nadawcze z datą 27 XI 1944. List ofrankowano przy użyciu czterech znaczków 50 gr z wydania „Goznak”.

Na uwagę zasługuje oznaczenie urzędu nadawczego. Urząd Pocztowy „Warszawa 23” został uruchomiony w okresie między 1 września a 23 października 1944 roku (źródło: Jerzy Jakubik, Placówki Pocztowe Poczty Polskiej 1944–1948). Zachowana pieczęć polecenia potwierdza, że placówka dysponowała już wyposażeniem niezbędnym do obsługi korespondencji rejestrowanej.

Przesyłka została poddana kontroli cenzorskiej w Egipcie, o czym świadczy zachowana zalepka cenzury „Opened by Censor - Egyptian Censorship” oraz stemple kontrolne. Na odwrocie koperty zachował się również datownik tranzytowy z Ankary, potwierdzający przebieg przesyłki przez Turcję. Przesyłka dotarła do Genewy 10 kwietnia 1945 roku, co potwierdza datownik odbiorczy umieszczony na odwrocie koperty.

Koperta nr 6 (ze zbioru Janusza Berbeki)

Przesyłka nadana 2 grudnia 1944 roku została skierowana do Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie. List ofrankowano przy użyciu ośmiu znaczków 25 gr z wydania „Goznak”.

Na szczególną uwagę zasługuje sposób oznaczenia przesyłki poleconej. Numer rejestracyjny został wpisany odręcznie wraz z oznaczeniem urzędu „Warszawa 16”, bez użycia stempla polecenia. Jednocześnie przesyłkę nadano w urzędzie „Warszawa 4”, którego datownik unieważnia znaczki. Koperta stanowi kolejny przykład opisanego wcześniej zjawiska rozdzielenia funkcji pocztowych pomiędzy warszawskie urzędy w końcowym okresie 1944 roku. W tym przypadku urząd „Warszawa 16” uczestniczył w rejestracji przesyłki, natomiast jej faktyczne nadanie zrealizowano w urzędzie „Warszawa 4”.

Koperta została poddana kontroli cenzorskiej w Egipcie, o czym świadczy zachowana zalepka cenzury i stemple cenzorskie. Na odwrocie znajduje się również datownik tranzytowy z Ankary. Przesyłka dotarła do Genewy 15 maja 1945 roku, co potwierdza datownik odbiorczy umieszczony na odwrocie koperty.