Dzisiaj zapraszamy do zapoznania się z tekstem Kol. Tomasza Gąsłowskiego z Okręgu Kaliskiego poświęconego mało znanej cenzurze wojskowej z okresu powstania wielkopolskiego stosowanej w Jarocinie. Kol. Gąsłowski omawia walor w kontekście jednej z aukcji na której był on wystawiany i został sprzedany.
Dom Aukcyjny Mercari Polonia przygotował do sprzedaży w ramach publicznej licytacji w dniu 14.03.2026r. m.in. niemiecką kartkę pocztową z 1919 roku. Pozycja nr 61 w katalogu aukcyjnym z ceną wywoławczą 20 zł. Do oferty dołączone były dwa zdjęcia waloru (strona adresowa wraz z rewersem) oraz zwyczajowa notatka pomagająca zainteresowanym w podjęciu decyzji zakupowej. Poniżej przedstawiam jej pełną treść:
Opis pozycji/lotu
Pocztówka niemiecka z okresu I wojny światowej, z nadrukiem „Postkarte” oraz znakiem opłaty 10 Pfennig Deutsches Reich. Karta wysłana z Jarocina (stempel pocztowy „Jarotschin (Amt) „ – zabór pruski), z czytelną datą dzienną w obrębie stempla.
Na stronie adresowej widoczny odcisk pieczęci „Cenzura wojskowa”, co wskazuje na kontrolę korespondencji w czasie działań wojennych. Ręcznie wpisany adres odbiorcy w Głownie (ówczesne Królestwo Polskie). Tekst korespondencji sporządzony ołówkiem, częściowo słabo czytelny, typowy dla prywatnej korespondencji z okresu wojny.
Wymiary: 14 cm x 9 cm. Stan ogólny jak na zdjęciach.
Licytacja odbywała się w Warszawie w siedzibie oferenta. Osoby znajdujące się tego dnia „na sali” podawały swoje kolejne propozycje cenowe wprost do prowadzącego aukcje. Jednocześnie można było licytować za pośrednictwem internetowego portalu aukcyjnego „Onebid”. Walor cieszył się ogromnym zainteresowaniem kupujących. Aukcjoner w trakcie trwania licytacji ani razu nie musiał zachęcać publiczności do podbijania ceny przy użyciu znanej wszystkim formuły „wystawiony przedmiot: po raz pierwszy, po raz drugi, po raz …...” Walka o całostkę przebiegała bardzo dynamicznie. Dosłownie w ciągu kilku chwil, raczej niespodziewanie, postawiono dość wysoki bid, na który nie złożono już kontroferty. Licytacja zamknęła się kwotą 1800 zł, co z uwzględnieniem opłaty aukcyjnej w wysokości 360 zł sprawia, że wygrywający musiał wyłożyć 2160 zł (dwa tysiące sto sześćdziesiąt). Czyli około 506 euro wg średniego kursu NBP z dnia poprzedzającego licytację. To naprawdę robi wrażenie. Przy cenie wywoławczej 20 zł, przebicie wyniosło 10 800%.
Próba wyjaśnienia fenomenu licytacji
Opis przedmiotu przygotowany przez Dom Aukcyjny, choć dość szczegółowy, jest jednak moim zdaniem niepełny. Chodzi o dwuwierszowy, dość wyraźnie odbity stempelek cenzury o brzmieniu: „Cenzura wojskowa pow. Jarociński”. Próżno go szukać w książce Bronisława Brzozowskiego i Jerzego Tokara Polska cenzura korespondencji w latach 1918–1922 monografia i katalog cenzur. Opis wraz ze zdjęciem tego znaku współpocztowego pojawiły się w formie publikacji prasowej dopiero po ponad dwudziestu latach od wydania w/w książki. Niezbędne informacje znajdziemy w opracowaniu prof. Juliana Auleytnera, Cenzury wielkopolskie 1919-styczeń 1920 (4), publikowanym w miesięczniku elektronicznym „Filatel.pl” (Maj 2023, Nr 5 (6) str. 217). W punkcie 40 cytowanego wyżej artykułu czytamy: Z Jarocina znane są dwa stemple cenzury, w tym jeden wojskowy. Należą one do bardzo rzadko spotykanych”. Podpis pod całostką z omawianym znakiem brzmi: „il. 103 III okres cenzur. Kartka pocztowa wysłana 8.07.1919 r. z Żerkowa do Poznania ze stemplem „Cenzura wojskowa / pow. Jarocinski.”
Walor z aukcji wyróżnia zatem fakt, że widniejący na nim stempel cenzury otrzymał w cyt. tekście prof. Auleytnera status „bardzo rzadko spotykany”. Należy też zwrócić uwagę, na okoliczność, że całostka z licytacji jest datowana na drugi okres stosowana pocztowej cenzury korespondencji. Została, bowiem wysłana 26.06.1919 r., czyli między 17 lutego, a 28 czerwca 1919 roku tj. po zawarciu rozejmu w Trewirze a przed podpisaniem Traktatu Wersalskiego. Natomiast prezentowana w publikacji J.Auleytnera kartka z Żerkowa to już trzeci przedział czasowy funkcjonowania cenzury w Wielkopolsce trwający od 29 czerwca 1919 roku do stycznia 1920 roku. I chociaż między nadaniem tych dwóch przesyłek występuje różnica zaledwie kilku dni, to jednak zalicza się je do dwóch różnych okresów kontroli treści korespondencji.
Poza mającą już trzy lata publikacją w czasopiśmie „Filatel.pl” informującą o znaku „Cenzura wojskowa / pow. Jarocinski” nieznany mi jest żaden inny artykuł w prasie „branżowej” omawiający użycie tego stempla. Nie spotkałem również tej pieczątki na całościach pocztowych w eksponatach filatelistycznych. Być może PT Czytelnicy odwiedzający stronę i-KF po zapoznaniu się z tym powyższym tekstem pomogą mi ustalić i ewentualnie potwierdzić czy nadal jest to „bardzo rzadko występujący znak współpocztowy”. Czy być może w międzyczasie „wypłynęły” inne kartki lub koperty z jarocińską cenzurą wojskową. Jeśli nikt wcześniej nie spotkał się z tak ostemplowaną przesyłką, byłaby to nadal „mała sensacja”. Zatem opis aukcyjny powinien zostać uszczegółowiony i zawierać informację, że na przesyłce odbito czarnym tuszem bardzo rzadko pojawiający się w ofertach sprzedaży i znany tylko z kilku egzemplarzy znak cenzury wojskowej z powiatu jarocińskiego z tzw. drugiego okresu stosowania kontroli korespondencji. I choć wylicytowana cena nie osiągnęła pułapu, jaki notują niektóre walory z cenzurami z tego okresu i regionu na zachodnich aukcji filatelistycznych, to jak na polskie warunki wydaje się być bardzo wysoką i wartą odnotowania i opisania.
Bibliografia:
- Brzozowski B., Stemple pocztowe Wielkopolski i Pomorza w latach 1919–1939, Warszawa 1986.
- Brzozowski B., Tokar J., Polska cenzura korespondencji w latach 1918–1922 monografia i katalog cenzur, Wyd. I, Polskapresse Sp. z o.o., Gdańsk 2001.
- Wszechobecna cenzura pocztowa – kontrola korespondecji w Polsce w latach 1918–1939. Wystawa filatelistyczna ze zbiorów Stefana Petriuka, Muzeum Poczty i Telekomunikacji we Wrocławiu, Wrocław 2007.
- Auleytner J., Cenzury wielkopolskie 1919-styczeń 1920 (4),Filatel.pl Maj 2023, Nr 5 (6) str. 217.
- ilustracja: https://onebid.pl/pl/dokumenty-cesarstwo-niemieckie-list-jarocin-wielkopolska-cenzura-wojskowa-stempel-1919/3299080#img-1 [dostęp: 15.03.2026].
