Podczas XXXII Konferencji Naukowej PAF, która odbyła się w dniach 23-24.05.2025 r. w Ciechocinku, Kol. Stefan Petriuk, wiceprezydent PAF, wygłosił wykład pt. „Kompendium rzadko spotykanych stempli poczty niemieckiej w Warszawskim Generalnym Gubernatorstwie, w okresie I wojny światowej".
Nie uczestniczyłem w tym spotkaniu, więc nie wiem co Kol. Petriuk mówił, ale dzięki zamieszczeniu slajdów tej prezentacji na stronie i-KF, mogłem się zapoznać z jej meritum. Dla mnie najbardziej interesujący był slajd nr 6 poświęcony Niemieckiemu Urzędowi Pocztowemu Dęblin.
Wg informacji z prezentacji, ta placówka niemiecka była otwarta 1.04.1917 r. a zamknięta 30.09.1917 r. Ponieważ sytuacja dyplomatyczna nie pozwalała na utrzymywanie niemieckiego urzędu pocztowego w Dęblinie, 1.10.1917 r. utworzono tam Niemiecki Urząd Pomocniczy, skąd przesyłki były kierowane do niemieckiego UP Warszawa 2. Jeszcze Kol. Petriuk stwierdza, że po ponad stu latach badań, kasownik Dęblin jest znany tylko z 7 przesyłek, z których 5 to wyłącznie przesyłki filatelistyczne i jeden luźny znaczek. Natomiast ze stemplem urzędu Warszawa 2, w obsłudze Dęblina, jest nieco lepiej, gdyż jest znany z 10 przekazów pocztowych.
Ponieważ niedawno, całkiem przypadkowo, natrafiłem w Archiwum Państwowym w Lublinie na materiały z Dęblina z tego okresu, postanowiłem przygotować niniejsze uzupełnienie. Od razu podkreślam, że nie jest to uzupełnienie kontrujące przedstawione przez Kol. Petriuka tezy, lecz je potwierdzające.
Jeszcze małe dopowiedzenie, dlaczego niemiecka placówka pocztowa w Dęblinie była zgrzytem dyplomatycznym, otóż Dęblin należał do GGL, czyli okupacji austro-węgierskiej, była to więc placówka operująca na obcym terytorium. Powstaje więc pytanie, po co tam była Niemcom poczta. Odpowiedź jest prosta, na terenie Dęblina, choć dokładniej w Zajezierzu funkcjonował niemiecki obóz wojskowy z niewielką obsadą personalną. Niemcy kontrolowali też jeden z dęblińskich dworców kolejowych i w związku z tym istniał tam formalny garnizon niemiecki. Niemiecka placówka pocztowa Dęblin obsługiwała tylko stacjonujące tam wojsko niemieckie. Prawdopodobnie obsługiwała także legionowy 6 pp., który w tym czasie krótkotrwale stacjonował w tych samych koszarach co Niemcy, będąc do kryzysu przysięgowego pod jurysdykcją niemiecką. Obsada personalna niemieckiego obozu w Dęblinie-Zajezierzu podlegała pod Wojskowe Gubernatorstwo Łukowskie, obejmujące powiat łukowski i garwoliński i to głównie z ich wojsk okupacyjnych, czyli batalionów landszturmu Schlettstadt XV 3 i Striegau VI 21 wyciągnięto po kilkunastu-kilkudziesięciu ludzi.
W materiałach archiwalnych znalazłem 2 potwierdzenia nadania listu poleconego z 2.04.1917 r. (drugi dzień po uruchomieniu placówki) oraz dwa potwierdzenia przelewów z dn. 14.04.1917 i 20.07.1917, na których odciśnięto datownik Dęblin. Na il.1 pokazuję trzy z nich.
Jak widać, na wszystkich potwierdzeniach jest podpis tego samego pocztowca i nie ma się co dziwić, bo do obsługi tej małej placówki oddelegowany był tylko jeden żołnierz pochodzący z batalionu landszturmu Striegau VI 21.
Udało mi się również natrafić na pieczątkę nagłówkową niemieckiej placówki Dęblin, która została odciśnięta na jej notce wysłanej 29.08.1917 do Cesarsko Niemieckiej Komendantury obozu w Dęblinie z prośbą o pomoc. Okazało się, że 6 pułk piechoty legionów realizował transport dla poczty i po jego odejściu potrzebne jest jakieś zastępstwo. Ta pieczątka to jednowierszowy napis: Dęblin, Deutsches Postamt. oraz drugi fragment: Kaiserl. Postamt. Notkę pokazuję na il.2, warto zauważyć, że podpisała ją ta sama osoba co na potwierdzeniach, tu wyraźniej widać nazwisko, Nylk.
Gdy 1.10.1917 r. obsługę pocztową niemieckiej załogi w Dęblinie przejął urząd Warszawa 2, to przez niego przechodziły przelewy wystawiane przez komendanturę obozu. W archiwum znalazłem kilkadziesiąt tego typu potwierdzeń przelewów z okresu od 22.12.1917 aż do 30.10.1918 r. Na il.3 pokazuję fragment skoroszytu ilustrujący tę mnogość.
Dowodem na przejęcie obsługi przez Warszawa 2, jest także list polecony nadany 17.10.1917 r. w Lipsku, adresowany do Dęblina, który pokazuję na il.4. Został on potwierdzony na przyjęciu 19.10.1917 r. datownikiem Warschau 2 (w lewym górnym rogu fragment z rewersu).
Kolejnymi dokumentami potwierdzającymi czasowe funkcjonowanie niemieckiej placówki pocztowej w Dęblinie są telegramy, których udało mi się znaleźć 25 sztuk. Te najciekawsze pochodzą z okresu „pocztowego”, czyli 1.04-30.09.1917. Początkowo na formularzach niemieckiej poczty w miejscu urzędu przyjmującego, przystawiano tylko stempelek: DĘBLIN, znam je z 12.04-16.05.1917, z których jeden pokazuję na il.5.
Następnie na telegramach pojawia się odcisk pieczątki nagłówkowej: Dęblin, Deutsches Postamt., które znam z okresu 26.06-14.09.1917 r. i najprawdopodobniej tak były stosowane do 30.09.1917. Nie wiem, kiedy nastąpiło przejście z pierwszej formy do drugiej, ale bardzo możliwe, że to był czas, kiedy dopiero wykonano ten stempel. Jeden z telegramów z takim oznaczeniem pokazuję na il.6
Po przejściu pod kuratelę Warszawy zmieniły się także adnotacje na telegramach. Jednostka odbiorcza była wpisywana ręcznie i w większości przypadków była to: Militar Zentrale Deblin (czasem tylko Militar Zentrale). Tę trzecią formę z dęblińskiej fazy „post pocztowej” pokazuję na il.7, a takie oznaczenie telegramów spotkałem z okresu 12.10.1917 - 2.08.1918.
Natomiast w schyłkowym okresie okupacji austro-węgierskiej Dęblina, niemieckie telegramy miały wpisane już tylko Deblin. Ostatni znany mi pochodzi z 16.10.1918 r.
Jak widać, po pokazanym tu materiale, pochodzącym z Archiwum Państwowego w Lublinie, warto szperać w archiwach, bo mogą one dostarczyć wielu rzadkich walorów filatelistycznych. Sporo materiału jest już zdigitalizowanego i udostępnianego w Internecie, ale to jednak jest tylko wierzchołek góry lodowej. Przegląd materiału w archiwum, pomimo że czasochłonny daje szansę na unikalne odkrycia.
